اصول و آموزه های اخلاقی محیط زیستی

این نوشتار خلاصه ای است از فصل دوم کتاب اخلاق زیست محیطی در اسلام نوشته فضل الله حسینی و محسن عمیق که در مطلب دیگری به معرفی این کتاب پرداخته ایم. در این فصل نویسنده کتاب به بررسی اصول و آموزه های اخلاقی اسلام در مورد محیط زیست می پردازد و با ارائه آیات و احادیث هر مورد تلاش دارد تا اخلاق استفاده از محیط زیست در اسلام را مورد بررسی قرار دهد که با توجه به اهمیت موضوع این فصل، در این نوشتار سعی  شده تا خلاصه ای کوتاه و مفید از آن ارائه گردد.

الف) اصلاح گری

اصلاح گری به مجموعه رفتار ها و عملکرد هایی اطلاق می شود که در جهت سالم سازی و حراست و جلوگیری از افساد و تخریب باشد. اصلاح گری در روح و جان دین نهفته است و می تواند مبنای گفتمان اخلاقی انسان ها باشد. به بیان دیگر شرط اساسی تکامل بشر اصلاح طلبی است.

با توجه به اینکه در رابطه با محیط زیست رفتار های هنجار و ناهنجاری از انسان ها سر می زند که هر کدام آثار مثبت و منفی خود را دارد و این رفتار ها نیازمند اصلاح و بازسازی و یا نیازمند تقویت و فرهنگ سازی است، از این رو ایستائی حیات بشری بستگی تام با این رفتار ها دارد.

به طور کلی می توان اساس اصلاح گری محیط زیستی را در سه محور زیر تبیین کرد:

  1. عمران و آبادانی
  2. حراست از طبیعت  و محیط زیست
  3. جلوگیری از فاسد انگیزی در روی زمین

 

ب) مصرف بهینه

انسان در استفاده از طبیعت و نعمت های خداوند آزاد است و خود خداوند انسان را دعوت به بهره مندی از طبیعت کرده است. امروزه بر همگان ثابت شده است که منابع محیط زیستی و مواهب الهی موجود در زمین محدود است که استفاده بیش از حد برخی موجب محرومیت دیگران می شود. در این باره خداوند در آیه ۸ از سوره تکاثر می فرمایند:

« سپس در چنین روزی درباره نعمت (های پروردگار) از شما بازپرسی خواهد شد.»

در نتیجه می توان گفت که انسان در خصوص چگونگی بهره مندی از نعمت ها مسئول است. شاید بتوان راهبرد های بهینه سازی و اخلاق مصرف را از دیدگاه اسلام در محور های چهارگانه زیر خلاصه کرد:

  1. اعتدال و میانه روی در مصرف
  2. اسراف و مصادیق آن
  3. شکر عملی نعمت ها
  4. کفران نعمت

 

ج) بهداشت و پاکیزگی

محیط اجتماعی زندگی انسان آثار اجتناب ناپذیری بر روان و رفتار او دارد. انسان بسیاری از صفات خود را از محیط کسب می کند. محیط های پاک غالبا افراد پاک پرورش می دهد و محیط های آلوده غالبا افراد آلوده.

  • بهداشت فردی

محیط سالم بدون روحیه و روان سالم و با نشاط تحقق نمی یابد. بنابراین اولین چیزی که باید در بهداشت محیط زیست مورد توجه قرار گیرد سالم سازی روان انسان ها و ایجاد نشاط است. علاوه بر آن، اسلام به بدن انسان نیز بسان مرکبی می نگرد که حامل روح است تا او را به سر منزل مقصود برساند. از دستورات مهم اخلاق اسلامی حفظ و حراست از سلامتی بدن است که بدین منظور در زمینه های مختلف، از خوردن و خوابیدن و پوشیدن گرفته تا کار و فعالیت، آداب و برنامه هایی برای انسان آورده که رعایت آنها در رشد و سلامتی و بالندگی جسمی  و طول عمر انسان ها و بهره مندی بیشتر از نعمت های خدادادی تاثیر حیاتی دارد.

یکی از مواردی که در سلامتی انسان نقش به سزایی دارد و اسلام نیز به آن تاکید فراوان کرده است کم خوری و پرهیز از پر خوری است. در همین رابطه امام صادق (ع) می فرمایند:

« کم خوری در هر حال و نزد هر ملتی امر پسندیده است زیرا سلامتی ظاهری و باطنی درآن نهفته است… و از پر خوری هیچ چیز مضر تر برای قلب انسان نیست زیرا که دو چیز از آثار و پیامد های آن است یکی قساوت قلب و دیگر افزایش شهوت. اما کم خوری و تحمل گرسنگی خود موجب دوام ایمان و غذای روح و طعام قلب و سلامتی بدن است.» (مصباح الشریعه، ص ۷۷)

  • بهداشت محیط

اسلام به سالم سازی، زینت بخشی و بهره مندی از اشیا پاکیزه در محیط زندگی و عبادت اهمیت بسیاری داده است. پاکیزگی محیط اطراف ما به خصوص خانه و کاشانه و محل کار و زندگی از جمله مسائل مهم در بهداشت محیط می باشد که اسلام اهمیت ویژه ای به آن داده است و در بسیاری از روایات سبب جلب روزی الهی تلقی شده است.

همانگونه که پیش از این گفته شد تمامی نعمت های پروردگار امانتی است که به دست انسان ها سپرده شده است. پس از نظر  نظام تربیتی اسلام، هیچ کس حق آلودن عناصر حیاتی محیط زیست را ندارد.

آلوده کردن محیط زیست و منابع خدادادی می تواند این نعمت های خداداد را از دایره انتفاع و ارزشمندی خارج سازد. بر اساس کلام وحی، چنین عملکردی تجاوز به ناموس خلقت و مصداق بارز تبدیل نعمت های الهی تلقی شده و کیفر الهی شامل آن می گردد.

در روایات آمده است که از نجس کردن محیط زندگی پرهیز کنید؛ مکان هایی چون مسجد، کنار رودخانه ها، باغ های میوه و زیر درختان میوه، جلو و اطراف خانه های مردم، گذرگاه ها و بول کردن داخل آب های جاری و راکد.

 

د) درختکاری و توسعه سرسبزی طبیعت

از جمله دلایلی که می توان برای توسعه سرسبزی طبیعت و درختکاری از دیدگاه اسلام بر شمرد می توان به موارد زیر اشاره کرد:

  1. آبادانی زمین
  2. اهمیت گیاهان
  3. کشاورزی و مقام کشاورزان

 

ط) حسن رفتار با حیوانات

با نگاهی گذرا به آموزه های دینی می بینیم اسلام علاوه بر سفارش در خصوص اهمیت، فواید و نقش حیوانات برای بشر، قوانین و مقرراتی را نیز به منظور حمایت از حیوانات ارائه داده که پایمال کردن آنها موجب عقاب می شود، که این خود ضمانت اخلاقی بزرگی در حفاظت از حریم حیوانات خواهد بود.

گوستاولوبون در کتاب تمدن اسلام و عرب می نویسد:

« در بلاد اسلامی جمعیت حمایت از حیوانات لازم نیست و این قطعه از دنیا را می توان بهشت حیوانات دانست، مسلمانان حقوق سگ و گربه و پرندگان را رعایت می کنند، مخصوصا در مساجد و معابر، پرندگان با کمال آزادی پرواز می کنند و در مناره ها لانه دارند، مسلمین در این باره به گونه ای هستند که باید ما اروپائیان خیلی چیز ها را از آنان بیاموزیم» (ص۴۴۶)

 

و) تعامل زیست محیطی انسان ها با یکدیگر

زندگی اجتماعی انسان ها پدیده ای است که خداوند متعال در نهاد انسان ها قرار داده و بدون آن حیات او با موانع و معضلات بسیاری روبرو و زمینه کمال و ترقی از اون سلب می شود. حال با توجه به ضرورت زندگی گروهی انسان ها زمانی شایستگی اطلاق عنوان جامعه انسانی را خواهد داشت که در آن حقوق هر کس از سوی دیگران محترم شمرده شده و هر کس از ناحیه دیگران در امنیت کامل مادی و معنوی بسر برد. از جمله مباحث مهم در تعامل زیست محیطی انسان ها با یکدیگر می توان به موارد زیر اشاره کرد.

  • اخلاق معاشرت
  • حقوق شهروندی
  • روابط اجتماعی

 

درباره یایمان نریمانی 91مقاله
دانشجوی کارشناسی ارشد مدیریت اطلاعات دانشگاه خوارزمی

اولین نفری باشید که نظر می دهد.

دیدگاهی بنویسید

آدرس ایمیل شما محفوظ می ماند


*