تبدیل کتابخانه‌های عمومی به مرکز ارتقاء دانش‌ها و مرتبط با شاخص‌های توسعه پایدار؛ راهی برای ماندگاری

دکتر محمد حسین دیانی

مروری بر اهداف و وظایف رسمی مطرح در اسناد مربوط به قانون کتابخانه‌های عمومی، آئین‌نامه اجرایی قانون تأسیس و نحوه اداره کتابخانه‌های عمومی کشور و  سند نهضت مطالعه مفید که طی سالهای ۱۳۸۲ به بعد منتشرشده است،  نشان می‌دهد که تقریباً به همه جنبه‌های نظری آنچه که در کتاب‌های درسی و کلاسهای درس رشته علم اطلاعات و دانش شناسی برای کتابخانه‌های عمومی موردبحث است، توجه شده است. به بیانی دیگر گفتمان موجود در این اسناد همان گفتمان موردتوجه در آموزش علم اطلاعات و دانش شناسی است. در عین موارد مندرج در همین آئین‌نامه‌ها، قوانین و اسناد حاکی از توافقی جمعی بر این نکته است که در عمل کتابخانه‌های عمومی ایران و نیز وضعیت مطالعه در کشور نامطلوب و کمتر از آنی است که باید باشد و این واقعیت مهم‌ترین دلیل ناموفق بودن کتابخانه‌های عمومی دررسیدن به مهم‌ترین هدفی است که برایش تعیین‌شده است.

معقول بود که به لحاظ حرفه‌ای دو عامل را در ایجاد این وضعیت مؤثر بدانیم. اندک بودن کتابداران تحصیل‌کرده شاغل در کتابخانه‌های عمومی و گزینش مواد برای کتابخانه‌های عمومی به‌صورت کاملاً متمرکز.  باور داشته و داریم که با به‌کارگیری تعداد نسبتاً قابل‌توجهی از تحصیل‌کردگان دوره‌های کارشناسی و کارشناسی ارشد علم اطلاعات و دانش شناسی در کتابخانه‌های عمومی و نیز تهیه منابع مبتنی بر درخواست مراجعان ، ارتباط بین منابع و مردم تسهیل می‌شود، استفاده از منابع کتابخانه‌های عمومی افزایش می‌یابد و آمار سرانه مطالعه در ایران به‌سوی مطلوبیت حرکت خواهد کرد.

این مورد در برنامه بلندمدت کتابخانه‌های عمومی با عبارت، در دسترس بودن « مشاور امین با بهره‌مندی از کتابداران متخصص و متعهد» غیرمستقیم مورد تأکید قرار گرفت. و در عمل نیز طی چند سال گذشته استخدام‌های مبتنی بر دانش کتابداری در سطوح کارشناسی و کارشناسی ارشد در جریان بوده است.
گرچه هنوز زمان زیادی از به‌کارگیری کتابداران تحصیل‌کرده در کتابخانه‌های عمومی نگذشته است، اما اثر وجودی آن‌ها در سه نوآوری موسوم به سند نهضت مطالعه مفید، طرح کتاب من و حرکت به‌سوی فراهم آوردن زمینه‌های ارائه خدمات به کودکان و نوجوانان در کتابخانه‌های عمومی قابل‌ردیابی است. در این نوشته با ذکر موادی از سند نهضت مطالعه مفید، پتانسیل سودمندی طرح کتاب من در جلب مراجعان به کتابخانه‌های عمومی و نیز احساس ضرورت حرکت به‌سوی ارائه خدمات به کودکان و نوجوانان در کتابخانه‌های عمومی، نشان داده می‌شود که مسیر انتخاب‌شده مسیری مطلوب است، اما مطلوبیت هنگامی افزایش می‌یابد که بین افزایش تعداد اعضا، افزایش تعداد مجموعه و افزایش سرانه مطالعه، با سمت‌وسوی حرکت کشور به‌سوی اهداف سند چشم‌انداز بیست‌ساله و نیز سمت‌وسوی حرکت کشور به‌سوی توسعه پایدار با شاخص‌هایی که در سطح جهان مطرح است ، همخوانی تنگاتنگ وجود داشته باشد. به بیانی شفاف‌تر، آینده کتابخانه‌های عمومی، در نقشی که این کتابخانه‌ها دررسیدن به سند چشم‌انداز و توسعه پایدار بر عهده خواهند گرفت تعیین می‌شود.

یادآور می‌شود که در سند نقشه جامع کشور، توسعه فرهنگ مطالعه به‌عنوان راهبرد ملی تحت عنوان «توسعه فرهنگ مطالعه و تتبع و تحقیق، تقویت روحیه پرسشگری و حقیقت‌جویی و یادگیری ( مادام‌العمر) در سطح عمومی و به گارگیری یافته‌های پژوهشی در زندگی روزمره به‌صورت  عاملی برای توسعه اجتماعی و بهبود زندگی» آورده شده است ( شورای عالی انقلاب فرهنگی کشور. سند نقشه جامع علمی کشور ، ۱۳۸۹ ص. ۲۷). به پیروی از سند چشم‌انداز بیست‌ساله، بخش فرهنگ عمومی در افق ایران ۱۴۰۴ برای دستیابی به جایگاه ممتاز سرانه مطالعه در جهان « سند نهضت مطالعه مفید» در جلسه ۶۷۳ مورخه چهارم آبان هزار و سیصد و هشتادونه در شورای انقلاب فرهنگی  به تصویب رسید ( شورای فرهنگ عمومی، سند نهضت مطالعه مفید، ۱۳۸۹).

شورای عالی انقلاب فرهنگی  در سند نهضت مطالعه مفید با توجه به نقش کتابخانه‌های عمومی در افزایش سرانه مطالعه در ایران  – در ماد ه ۳ اهداف خُرد-  هم بر تقویت کمّی مجموعه کتابخانه و هم برافزایش تعداد اعضای کتابخانه‌های عمومی در دو بند زیر تأکید کرده است:

  • فراهم آوری ۴ جلد کتاب به ازای هر نفر در کتابخانه‌های عمومی
  • عضویت ۳۵درصد جمعیت ایران در کتابخانه‌های عمومی

این سند افزون بر مقصدی که قرار است کتابخانه‌های عمومی به آن برسند، شتاب رسیدن به مقصد را با افزایش هرسال ۲% بر تعداد اعضای کتابخانه تعیین کرد. پرسشی که در پیوند با بحث این نوشته مطرح است، این است که به لحاظ موضوع و کیفیت چه کتاب‌هایی به مجموعه اضافه شود و نیز چه کسانی به عضویت کتابخانه‌های عمومی درآیند؟ آشکار است که اگرچه نه به‌طور عینی، بلکه به به‌طور ضمنی اندیشیده شده است که این دو مورد، مسیری هستند که به افزایش مطالعه که همواره بااهمیت تلقی می‌شده است، می‌انجامند.
گرچه می‌توان فهرستی از آیات، روایات، تأکیدات بزرگان تاریخ و اندیشه ایران درباره اهمیت مطالعه ارائه داد، اما همیشه نوعی نگاه عام برای خوبی یا اهمیت مطالعه وجود داشته است و دشوار است که شواهدی یافت که بر سمت و سویی مشخص  برای مطالعه تأکید داشته باشد. منظور این است که همیشه گفته‌اند و می‌گوییم که مطالعه اهمیت دارد، اما از تأکید بر این نکته که مطالعه ما را به کجا خواهد رساند بازمانده‌ایم   – مورد استثنایی  در این مورد همه مطالعاتی است که قبولی در دانشگاه را به‌عنوان هدف خود برگزیده‌اند.
این نوع نگاه عام در سند نهضت مطالعه مفید نیز وجود  دارد.این سند با این جمله آغازشده است.  «نقش والا و حساس مطالعه در تکامل فردی و اجتماعی که درنهایت به پرورش ابعاد کمال آفرین و آسمانی روح بشر نیل می‌کند».

خرسندانه در پاراگراف بعدی این سند که باهدف ارائه تعریفی برای مطالعه مفید تنظیم‌شده است، قدمی به جلو برداشته‌شده و از مرحله مطالعه برای مطالعه ( علم برای علم) به مرحله مطالعه معطوف به اثر و نتیجه مبتنی بر پرورش و تعالی فرد و اجتماع قدم نهاده شده است.

معرفی مقاله: نقش خدمات کتابخانه ها در توسعه پایدار

مطالعه‌ای مفید است که اولاً معطوف به اثر و نتیجه بوده و دستاوردی علمی، عملی (رفتاری)، ذهنی و یا قلبی داشته باشد؛ و ثانیاً آن دستاورد برای تربیت انگیزه، افزایش تعهد، ارتقای توانایی ذهنی، توسعه دانش کاربردی، ارتقای مهارت عملی و نهایتاً در جهت پرورش و تعالی فرد در راستای به فعلیت رساندن استعدادهای الهی وجود او در یکی از چهار زمینه مذکور باشد».گرچه این تعریف، مطالعه مفید را مطالعه‌ای دانسته که به دستاورد علمی، عملی( رفتاری)، ذهنی و قلبی بیانجامد، اما کماکان همان عام نگری را با صفات بعدی که برای دستاوردها برشمرده، ملحوظ داشته است. نکته این است که مطلوبیت  صفات یا ویژگی‌های مطرح در این تعریف ، می‌تواند از فردی تا فرد دیگر متفاوت باشد و حتی ممکن است یکی متضاد با دیگری یا متضاد با خواسته‌های افراد دیگر باشد. در این صورت بجای مشاهده نیروهای هم گرا برای رسیدن به هدف  چشم‌انداز بیست‌ساله و ارتقاء شاخص‌های توسعه پایدار، ممکن است با نیروهایی واگرا در این مورد روبرو شویم .
این حرکت از مطالعه به‌سوی مطالعه معطوف به اثر و نتیجه ممکن است مستقیماً از حضور کتابداران تحصیل‌کرده در کتابخانه‌های عمومی ناشی نشده باشد، اما در فلسفه وجودی آن‌ها که پاسخگوی نیازهای واقعی و قابل‌لمس حال و آینده مراجعان است، منعکس است. حتی اگر این‌گونه نیز
نباشد، ضرورت حرکت در مسیر سند چشم اندازه بیست‌ساله که اهداف توسعه پایدار را نیز در متن خود دارد چنین خواسته‌ای را پیش روی آن‌ها گذاشته است.

دومین اثر حضور کتابداران تحصیل‌کرده طرح کتاب من است که سد سی‌ساله خرید متمرکز را شکست و شرایط را برای دسترسی مراجعان به کتابی که خود طالب آن‌اند فراهم آورد. شواهد تحقیقات مرتبط نشان می‌دهد که این طرح هم بر تعداد مراجعان به کتابخانه افزوده است و هم بر تعداد امانت منابع تأثیر مثبت داشته است. درعین‌حال شاهد دو حرکت مجزا یا جزیره‌ای در مجموعه‌سازی کتابخانه‌های عمومی هستیم. جزیره اول همانی است که بادیدی عام طی سی سال گذشته د نبال شده است و به دنبال ساخت مجموعه‌ای همسو باسیاست‌های دینی و سیاسی کلی نظام  است و به‌اصطلاح منابع خوب را به کتابخانه‌های عمومی می‌افزاید و همان‌ها را شایسته استفاده می‌داند و متوقع است که نتیجه مطالعه آن‌ها به ساخت انسان‌هایی مطلوب برای کشور مؤثر باشد و جزیره دیگر تک‌تک درخواست‌هایی است که از طریق طرح کتاب من دریافت و پاسخ داده می‌شود و درعین‌حال که پاسخی به نیازی واقعی یا نیازی اعلام‌شده است، ممکن است برای بسیار بسیار از مراجعان به کتابخانه عمومی نیاز واقعی تلقی نشود و نیز ممکن است مجموعه‌ای پراکندگی فراهم آید که در همگرایی مجموعه برای پاسخ‌دهی به نیازهای واقعی اکثریت که در سند چشم‌انداز و توسعه پایداری کشور آمده است، مؤثر نباشد.

سومین اثر حضور کتابداران در کتابخانه‌های عمومی پی بردن به فاصله زیاد بین آنچه که اسناد بالادستی برای خدمات به کودکان دیکته کرده‌اند و آنچه که در عمل در کتابخانه‌های عمومی وجود دارد. شواهدی تجربی از کتابخانه‌های عمومی، به‌ویژه کتابخانه‌های عمومی خراسان رضوی، نشان داده است که بسیاری از کتابخانه‌های عمومی از این لحاظ در موقعیت تقریباً صفر قرار دارند. دربند ۵ سند مطالعه مفید که طرح‌های مرتبط بامطالعه مفید را پیشنهاد داده است، دو بند  مخصوص به کودکان به شرح زیر دارد:
طراحی و اجرای برنامه‌های ویژه و متنوع مطالعه مفید برای خردسالان کمتر از ۴ سال؛

طراحی و اجرای برنامه‌های ویژه مطالعه مفید برای کودکان قبل از سن دبستان (بین ۴ تا ۶ سال)
مشاهده می‌شود که از یک‌سوی به خردسالان کمتر از ۴ سال و هم به کودکان قبل از دبستان بین ۴ تا ۶ سال در کتابخانه‌های عمومی توجه شده است و از سوی دیگر واقعیات حاکی از وضعیت صفر در کتابخانه‌های عمومی برای کودکان است. در این شرایط آشکار است که همسویی با خواسته‌های مرتبط به سند چسم انداز که سند مطالعه مفید بخشی از آن است، حرکت کتابخانه‌های عمومی در جهت ارتقاء خدمات به این گروه‌های سنی در آینده گریزناپذیراست. بندی دیگر از سند مطالعه مفید مورد زیر است:

اجرای برنامه‌های مطالعه مفید برای گروه‌های خاص (سالمندان، نابینایان، ناشنوایان، معلولین جسمی و ذهنی و…

توجه به این گروه افراد که به دلیل تحمیل جنگ دارای بیشترین معلول نسبت به جمعیت است، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است، چراکه این افراد اکثراً افراد باایمان، وطن‌خواه و عاشقان رهایی کشور از تظلم دشمنان بوده و هستند و طبیعی است که همه شرایط برای باقی ماندن آن‌ها در دایره نیروهای انسانی متعهد، فراهم آورده شود.افزون بر این ایران یکی از کشورهای متعهد جهانی برای بارورسازی معلولان به‌عنوان فردی همسان با دیگر افراد جامعه است. درعین‌حال     مبتنی بر یک مطالعه جدی که محمد نصیری مقدم به‌عنوان پایان‌نامه کارشناسی ارشد خود انجام داد، اطلاعات تعجب‌برانگیزی در پیوند با خدمات به معلولان در مشهد مقدس به دست آورد. در این پژوهش پرسشنامه‌ای با سی پرسش برای آگاهی از خدمات کتابخانه‌های عمومی برای به معلولان مطرح‌شده بود. اولین پرسش این بود « آیا کتابخانه برنامه‌ای مدون برای خدمات به معلولان دارد؟». باکمال تعجب هر سی کتابخانه‌ای که پرسشنامه برایشان ارسال‌شده بود، به این پرسش پاسخ منفی دادند؛ آشکار است که با این پاسخ ، دیگر توجیهی برای پاسخ‌دهی به پرسش‌های بعدی وجود نداشت. به بیانی دیگر کتابخانه‌های عمومی ایران در این مورد نیز همانند مورد خدمات به کودکان که در اسناد بالادستی بر اهمیت آن‌ها تأکید شده است، در وضعیت صفر قرار دارند و لذا حرکت در مسیر اهداف و برنامه‌های تعیین‌شده در اسناد بالادستی مسیری همسو با اهداف سند چشم‌انداز و توسعه پایدار طی خواهد شد. آخرین موردی که از سند نهضت مطالعه مفید در این نوشته موردتوجه قرار می‌گیرد، بند زیر است:

تدوین و اجرای طرح جامع مطالعه مفید برای بانوان؛ ممکن است چنین به نظر آید که چرا بانوان؟ واقعیت این است که، همچون بانوان سراسر دنیا، در برابر بانوان ایران نیز مسائل و مشکلات فردی، خانوادگی و اجتماعی متفاوت از آقایان قرارگرفته است.
درعین‌حال فرهنگ دینی ما خواهان بانوانی با ویژگی‌های متفاوت از آقایان است. درعین‌حال در همه سالهای گذشته در لحظاتی خاص بانوان اگرنه بیشتر، بلکه هم‌اندازه آقایان در تحولات اساسی کشور نقش داشته‌اند. مطلوب است که این نقش اولا سودمند و در ثانی پررنگ‌تر شود تا جامعه ایرانی بتواند از همه پتانسیل‌های نهفته در جمعیت خود بهره گیرد. بدیهی است که در این راستا، تغییر در بسیاری از نگرش‌ها، عادات، رفتارها و تعهدات الزامی است. واقعیت این است که شاهد بسیاری از برنامه‌ها برای تحول در نگرش‌ها، عادات و رفتارها و تعهدات در برنامه‌های دینی هستیم، اما به برنامه‌های اجتماعی، اقتصادی، بهداشتی و فرهنگی بیشتری برای بانوان نیاز است که کتابخانه‌های عمومی با کارکنانی بیشتر خانم، تاکنون به هیچ‌یک از آن‌ها به‌طورجدی نپرداخته است. حال‌آنکه کتابداران موظف شده‌اند که برنامه‌هایی تدارک بینند که اصلاح فرهنگ فارغ¬التحصیلی و تقویت فرهنگ عمومی برای کسب دانش در تمام عمر در آن‌ها لحاظ شده باشد.

مقاله مرتبط: کتابداران به عنوان حامیان، مربیان و کارآفرینان توسعه پایدار

در سراسر این متن که متکی به بندهای سند نقشه علمی ایران و سند منبعث از آن یعنی سند نهضت مطالعه مفید بود، آشکارا نشان داده شد که در مطالعه در نظر ، مفید تلقی شده است و راه‌هایی برای روی‌آوری مردم به مطالعه اندیشیده شده است، درعین‌حال نشان داده شد که این راه‌ها و برنامه‌ها برای دستیابی به سند چشم‌انداز بیست‌ساله است، سندی که شاخصه‌های انسانی و اجتماعی توسعه پایدار را در بطن خود دارد، اما مستقیماً به آن نپرداخته است و همان کلی‌نگری درباره اهمیت مطالعه قابل‌ردیابی است. حال‌آنکه پیشنهاد این نویسنده آشکارسازی اهمیت متغیرهای مرتبط با توسعه پایدار دررسیدن به اهداف سند چشم‌انداز و جای‌دهی شاخص‌های توسعه پایدار در همه ابعاد  سه‌گانه انسانی ، فیزیکی و طبیعی در آموزش و بازآموزی کتابداران برای ساخت مجموعه و برنامه‌های ارائه خدمات به مردم است.
در زیر چند عنوان از عناوین اهداف توسعه هزاره برنامه آموزش توسعه‌ی موسسه بانک جهانی که کشور ایران پایبندی خود را به آن اعلام کرده برای قابل‌لمس کردن پیشنهادی که در این نوشته موردنظر است، آورده می‌شود:

  1. کاهش حداکثری سطح فقر و گرسنگی
  2. تحقق آموزش ابتدایی همگانی
  3. بهبود برابری جنسیتی و توانمندی زنان
  4. کاهش نرخ مرگ‌ومیر کودکان و نوزادان
  5. بهبود سلامت مادران
  6. مبارزه با ایدز، مالاریا و بیماری‌های واگیردار
  7. اطمینان یافتن از توسعه پایدار زیست‌محیطی
  8. کاهش آلودگی هوا

رشد مشارکت جهانی مردم در فراگرد توسعه ازجمله همکاری با بخش خصوصی برای دارک فرصت‌هایی جهت دسترسی به فناوری‌های جدید به‌ویژه  فناوری‌های اطلاعاتی و ارتباطی آشکار است که وضعیت شاخص‌های هریک از این اهداف و مقاصد در کشورهای گوناگون متفاوت است و یا شدت و ضعف بیشتری مطرح است. مثلاً در شرایط امروز ایران موارد زیر بااهمیت هستند:

  • کاسته شدن از ذخایر آبی و رسیدن به درجه هشدار بیابانی شدن بخش‌های بزرگی از کشور، به‌ویژه در شهرهای بزرگ تهران، مشهد ، اصفهان، تبریز و ..
  • افزایش آلودگی هوا و محیط‌زیست در سطحی فراتر از هشدار و رسیدن به مرحله بحران،
  • خطر کاهش جمعیت به زیر ۳۰ میلیون طی ۵۰ سال آینده
  • وافزایش احتمال رسیدن به خط زیر فقر عده بسیار بیشتری از مردم به دلایل سیاسی و یا مدیریتی.

پیشنهاد این است که وقتی برای مطالعه اهمیت قائل می‌شویم ، مطالعه‌ای را در نظر داشته باشیم که به توانایی دانشی و مهارتی شاخص‌های ارتقاء دهنده توسعه پایدار بیانجامد. اینکه اهمیت آب، هوا، محیط‌زیست، بهداشت، آموزش … در چیست و چگونه می‌توان برخی را حفظ، برخی را ارتقاء و برخی را از خطر دور کرد. آشکار است کتابخانه‌های عمومی در صورتی می‌توانند در این مسیر گام نهند که هم کارکنان و هم مجموعه و هم در برنامه‌های خود همسو با اهداف و شاخص‌های توسعه پایدار باشند. در این صورت (۱)آموزش‌های حرفه‌ای کتابداری با دانش‌ها و مهارت‌هایی که تسهیل‌کننده افزایش دانشی و مهارتی موردنیاز دستیابی به توسعه پایداراست، غنی می‌شود؛ یعنی کتابداران افزون بر دانش حرفه‌ای، به‌نوعی تخصص اولیه دست می‌یابند تا اعمال آن‌ها تسهیل‌کننده ارتقاء شاخص‌های توسعه پایدار باشد  (۲) مجموعه‌سازی متمرکز و مجموعه‌های مبتنی بر طرح کتاب من به‌گونه‌ای شکل داده می‌شوند که رشد دانائی و مهارت‌های موردنیاز جامعه به‌سوی توسعه پایدار را میسر سازند، (۳) مجموعه‌ها و خدماتی برای کودکان تدارک دیده می‌شود که عادات سودمند به توسعه پایدار جزئی از فرهنگ و نگرش آن‌ها شود و در کل طرح‌های کتابخانه‌ای ارتقادهنده دانش و مهارت‌های عمومی موردنیاز توسعه پایدار، تنظیم و اجرا می‌شود.  و در یک قالب کلی، مطالعه‌ای مورد تائید و تأکید قرار می‌گیرد که با  تقویت سرمایه‌های انسانی/اجتماعی جامعه ، سرمایه‌های فیزیکی و سرمایه‌های طبیعی به‌گونه‌ای هدایت و استفاده می‌شوند که هم‌نسل فعلی و هم‌نسل آینده از آن‌ها برخوردار باشند. در این صورت است که مسئولیتی مشخص بر عهده کتابخانه‌ها و کتابداران گذارده شده است و مسیر معین برای شکل‌دهی به آینده‌ای نویدبخش سرمشق اندیشه‌ها و رفتار آن‌ها خواهد شد. در شرایط فعلی کتابداران کتابخانه‌های عمومی فقط منتظران مشتری هستند، حال‌آنکه در شرایط پیشنهادی کتابداران فعالانی هستند که در شکل‌دهی به آینده کشور نقشی خاص دارند. آینده کتابخانه‌های عمومی را مقدار پذیرش تعهد، مسئولیت و اقدام برای تغییر در نگرش‌ها و رفتارهای منجر به توسعه پایدار ایران تعیین می‌کند و نه مقدار پذیرش تعهد به افزایش مطالعه‌ای که عاری از سمت‌وسوی مشخص‌شده در سند چشم‌انداز بیست‌ساله و برنامه‌های ارتقاء دهنده توسعه پایدار کشور است.

منبع: وب سایت دکتر محمد حسین دیانی

درباره یایمان نریمانی 91مقاله
دانشجوی کارشناسی ارشد مدیریت اطلاعات دانشگاه خوارزمی

اولین نفری باشید که نظر می دهد.

دیدگاهی بنویسید

آدرس ایمیل شما محفوظ می ماند


*